در مطالب گذشته سایت میعاد بازرگانان رازی در رابطه با انواع سنگ نمک و کاربردهای آن مطالب بسیار مفیدی را برای شما عزیزان قرار داده‌ایم. اما درباره چگونگی تشکیل سنگ نمک یا مواد تشکیل دهنده آن، مطلب خاصی را بیان نکردیم. امروز به طور مفصل قصد داریم به این موضوع بپردازیم.

مطلب امروز را با طرح چند سوال کلی در رابطه با سنگ نمک آغاز کرده و در ادامه به تمامی آن‌ها خواهیم پرداخت.

  1. سنگ نمک چیست؟
  2. سنگ نمک چگونه تشکیل می‌شود؟
  3. شرایط تشکیل سنگ نمک چیست؟
  4. سنگ نمک در چه محل‌هایی تشکیل می‌شود؟
  5. مواد تشکیل دهنده سنگ نمک چیست؟
  6. آیا سنگ نمک کاربرد دارد؟

 برای پی بردن به مراحل و شرایط تشکیل سنگ نمک تا انتهای این مطلب همراه ما باشید.

سنگ نمک چیست؟

سنگ نمک معمولا به نام کانی هالیت (واژه هالیت از کلمه هالوس در زبان یونانی به معانی دریا گرفته شده است) نیز شناخته شده و فرمول شیمیایی آن NaCl است. همچنین سنگ نمک ممکن است دارای ناخالصی‌های مختلفی از جمله گچ (CaSo4)، سیلویت (KCK)، کربن، اورانیوم و یا عناصر دیگری باشد. ورود این عناصر به کانی هالیت باعث شده تا کریستال‌های نمک در طبیعت به رنگ‌های متفاوتی مشاهده شوند. برای مثال با ورود عناصری مانند اورانیوم و کربن کریستال‌های نمک به رنگ سیاه در می‌آیند.

مراحل تشکیل سنگ نمک

چگونگی تشکیل سنگ نمک؟

همانطور که می‌دانید عناصر اصلی تشکیل دهنده نمک یا سنگ نمک دو عنصر بسیار مهم طبیعت، یعنی سدیم و کلر می‌باشد. بنابراین اگر قرار باشد سنگ نمکی در گوشه‌ای از این جهان بوجود بیاید، وجود این دو عنصر الزامی است.

در حال حاظر بزرگترین منابع سدیم و کلر موجود در جهان در آب دریاها و اقیانوس‌ها می‎باشد. اما این حجم از سدیم و کلر چگونه وارد آب دریاها و اقیانوس ها شده است. دانشمندان معتقد هستند که منشا ورود یون‌های سدیم و کلر از فعالیت آتشفشان‌ها در دریاها و سپس آتشفشان‌های خشکی همراه آب رودخانه‌ها و چشمه‌های شور که به دریا‌ها وارد شده‌اند می‌باشد.

تشکیل نمک دریا و نمک معادن

در حال حاظر  به طور متوسط در هر لیتر از آب اقیانوس‌ها در حدود ۳۵ گرم املاح وجود دارد که ۲۷ گرم از آن را نمک تشکیل می‌دهد. البته توجه داشته باشید که این مقدار در مکان‌های مختلف متفاوت است، زیرا شدت تبخیر، میزان بارندگی و بسیاری از عوامل دیگر در میزان غلظت نمک موجود بسیار موثر است. برای مثال این میزان در دهانه رودخانه‌ها به کمترین میزان خود و در مناطقی دیگر مانند بعضی از تالاب‌ها و دریاچه‌ها یا بعضی از دریاها به دلیل ورودی کم آب و تبخیر شدید این میزان به حداکثر خود می‌رسد.

سنگ نمک دریایی

تشکیل سنگ نمک بیشتر در اعماق دریاها اتفاق می‌افتد، زیرا اعماق دریا‌ها توانایی آن را ندارند تا مقدار زیادی از نمک را در خود نگه‌داری کنند، بنابراین نمک موجود به عنوان لایه‌ای از رسوبات دریا بر روی لایه‌های دیگر رسوب کرده و لایه‌ای از نمک به ضخامت چند سانتی‌متر یا چند صد متر را به وجود می‌آورند. این لایه‌های نمک بعد‌ها توسط سایر مواد رسوبی پوشیده شده و طی گذشت سال‌ها بر اثر فشار وارد شده از لایه‌های بالایی یا آب دریا و همچنین دیگر فرایند‌های بعد از رسوبگذاری، لایه‌ای سخت از نمک را ایجاد می‌کنند.

البته تنها اعماق دریا باعث رسوب نمک نیستند، گاهی اوقات بخشی از دریا بر اثر تبخیر شدید یا کاهش ورودی آب از دریای اصلی جدا می‌شود. کاهش ورودی آب و نیز افزایش تبخیر در دریا، بخصوص بخش جدا شده باعث افزایش شدیدی در غلظت نمک محلول شده و نمک به صورت انبوه در کف دریا رسوب می‌کند.

شرایط تشکیل سنگ نمک

سنگ نمک از دسته کانی‌های تبخیری می‌باشد. بدین صورت که با کاهش حلال (مولکول‌های آب) مواد محلول در آب ته نشین شده و انواع مختلفی از نمک‌ها را ایجاد می‌کند. بنابراین برای افزایش تبخیر و اشباع مواد محلول، آب و هوای گرم و خشک در محیط برای رسوب و تشکیل سنگ نمک بسیار اهمیت دارد. البته به این نکته نیز توجه داشته باشید که حوضه رسوب نمک نیز علاوه بر شرایط مناسب آب و هوایی بسیار حائز اهمیت است.

رسوب نمک طعام در آب‌ با نسب‌های یونی سدیم، منزیم و پتاسیم به کلر رابطه مستقیم دارد. سدیم در آب دریاها در حدود ۲۷٫۷ برابر پتاسیم است. جالب است بدانید که نمک در فصول خشک در ابتدای صبح قبل از آن که خورشید طلوع نماید به صورت لجنی آبکی در ته دریا نشست می‌کند. در محیط‌هایی که عمق کم داشته و کف آن غیر قابل نفوذ است بلور‌های نمک بسیار سریع تر رشد کرده و نیز دارای بلور‌های درشت‌تری میباشد. همانطور که می‌دانید ایجاد بلور‌های درشت نشانه آرامش و بافت‌های دانه‌ای نشانه‌ای از تنش در زمان تشکیل سنگ نمک می‌باشد می‌باشد.

محل تشکیل سنگ نمک

تشکیل سنگ نمک در دو نوع محل متفاوت اتفاق می‌افتد.

  1. محل‌هایی که در ارتباط با دریا بوده و از آن تغذیه می‌شوند.
  2. محل‌‌های موجود در قاره‌ها که توسط رود‌خانه‌ها یا سایر آب‌های خشکی تغذیه می‌شوند.

مواد تشکیل دهنده سنگ نمک

همانطور که می‌دانید نمک خوراکی از کلر و سدیم تشکیل شده است. کلر در جدول تناوبی عناصر جزئی از عناصر دوره هالوژن‌ها محصوب گشته و می‌تواند با ۱۶ عنصر هیدروژن، نیتروژن، سدیم، منیزیم، آلومینیوم، پتاسیم، کلسیم، روبیدیم، سزیم، آهن، نیکل، مس، نقره، جیوه، سرب و بیسموت ترکیب شود. اما با این حال بیشترین و با اهمیت‌ترین پیوند کلر با سدیم و منزیم بوده که در ذخایر نمک با منشا رسوبی، کلر‎‌های سدیم و منزیم را به وجود آورده و با سایر نمک‌های محلول همراه هستند. ترکیب کلر با فلزات سنگین مانند مس، سرب و نقره از درجه اهمیت کمتری برخوردار است. ترکیب کلر با دیگر عناصر یاد شده در بالا بسیار نایاب می‌باشد.

دلیل ناخالصی های سنگ نمک چیست؟

در زمان تشکیل سنگ نمک ممکن است ناخالصی‌هایی نیز با آن همراه شوند. نوع ناخالصی موجود در سنگ نمک را می‌توان از رنگ آن تشخیص داد. برای مثال در صورت داشتن بیتومین یا سایر مواد ارگانیکی به رنگ خاکستری تا سیاه مشاهده می‌شود. سنگ نمک همراه با جلبک‌های ریز همراه گردد صورتی، اگر دارای هماتیت باشد قرمز و با داشتن ئیدروکسید آهن به رنگ زرد و بعضی اوقات آبی نیز دیده می‌شود. سنگ نمک در مقابل اشعه X به رنگ آبی و سپس قهوه‌ای و با اشعه‌های رادیواکتییته طبعی رنگ ارغواتی به خود میگیرد. سنگ نمک در زیر اشعه ماوراء بنفش دارای حالت فلورسنس است.

چگونگی تشکیل سنگ نمک

موارد استفاده از سنگ نمک

سنگ نمک دارای کاربرد‌های گسترده‌ای درصنایع مختلف از جمله صنایع دام و طیور، صنایع دباغی و نساجی، اسید سازی، صنایع تولید شوینده و بسیاری از صنایع دیگر می‌باشد. پیشنهاد می‌کنیم برای مطالعه بیشتر در این باره به مقاله فرق نمک دریا با نمک صنعتی مراجعه بفرمایید.